Şiş Örgü Temelleri: İlmek Atma, Düz, Ters ve Haroşa

Şiş örgüde öğrenmen gereken yalnızca dört şey var: ilmek atmak, düz ilmek, ters ilmek ve kapatmak. Haroşa, jarse, lastik gibi isimler bu dördünün dizilişinden ibaret. Bu yazının sonunda 20 ilmekle başlayıp 60 cm'lik bir haroşa boyunluk örüyoruz; ilk akşam ilmek atıp düz örmeyi öğrenirsin, boyunluk ikinci-üçüncü akşam biter.

Tığ mı şiş mi kararını henüz vermediysen örgüye nasıl başlanır yazısına bak. Burada şişi seçmiş sayıyorum.

Malzeme: 5–6 mm şiş ve orta kalın, açık renk ip

• Şiş: 5 mm veya 6 mm, 35–40 cm uzunlukta düz çift şiş. Bambu ya da ahşap şiş kaymaz, ilk hafta ilmek düşürme derdini azaltır; metal şiş daha hızlıdır ama kayar.
• İp: etiketinde 4,5–5,5 mm şiş önerilen orta kalın (sınıf 4) akrilik ya da akrilik-yün karışımı. Açık renk; koyu ipte ilmek göremezsin. 100 g bir yumak boyunluğa yeter.
• Bir tığ (3,5–4 mm): kaçan ilmeği kurtarmak için. Örgü örmeyeceksin, sadece kurtarma aracı.
• Yün iğnesi, makas, mezura.

Şiş ve ip kalınlığı eşleşmesini örgü ipi çeşitleri ve tığ numaraları yazısındaki tabloya göre kontrol et. Orta kalın iple 5 mm şişte 10 cm'de yaklaşık 16–20 ilmek çıkar; Craft Yarn Council'ın bu sınıf için verdiği aralık budur. Senin elin 17–18 civarı verirse normal.

İlmek atma

Türkçede "ilmek atma" ya da "başlangıç ilmeği" denir. İki yöntem anlatıyorum: uzun kuyruk (sağlam, esnek, standart) ve basit (en kolay, acemi ve çocuk için).

Uzun kuyruk yöntemi (kuyruk, genişliğin yaklaşık 3 katı)

Önce kuyruk hesabı: atacağın ilmeklerin oluşturacağı genişliğin yaklaşık 3 katı uzunlukta ip bırak, üstüne gizlemek için 15 cm ekle. 20 ilmeklik, 12 cm genişliğinde bir boyunluk için 36 + 15, yani yaklaşık 50 cm kuyruk yeter. Emin değilsen şişe 10 ilmek sar, o uzunluğu ölç ve ilmek sayına göre çarp.

1. Kuyruğu ölçtüğün noktada bir başlangıç düğümü yap, şişe tak. Bu ilk ilmek.
2. Şişi sağ eline al. Sol elinde kuyruk başparmağın, yumağa giden ip işaret parmağının üstünde; iki ipi de avucunla sabitle. Eline bir sapan şekli verdin.
3. Şişin ucunu başparmaktaki ipin altından yukarı sok.
4. İşaret parmağındaki ipi üstten yakala.
5. Yakaladığın ipi başparmak halkasının içinden geri çek.
6. Başparmağı halkadan çıkar, kuyruğu hafif çekerek yeni ilmeği şişe otur. Sıkma; ilmek şişin üstünde rahat kaymalı.

Her ilmek için 3–6. adımları tekrarla. 20 ilmek at, say. İlmekler şişin üstünde eşit, altında düzgün bir örgü kenarı gibi görünmeli.

Basit ilmek atma (çocuklar ve ilk denemeler)

Başlangıç düğümünü şişe tak, yumağa giden ipi işaret parmağına önden arkaya sar, oluşan halkayı şişe geçir, hafif çek. Her halka bir ilmek. 30 saniyede öğrenilir ama kenarı gevşek ve ilk sıra örmesi zor olur. Küçük çocukla ilk kez deniyorsan bununla başla, ikinci projede uzun kuyruğa geç.

Düz ilmek (örgü)

Düz ilmek şişin ön yüzünde V şekilleri bırakır. Adımlar (ilmekli şiş sol elde, boş şiş sağ elde, ip işin arkasında):

1. Sağ şişin ucunu sol şişteki ilk ilmeğin içine önden arkaya, soldan sağa sok. İki şiş çapraz durur, sağ şiş arkada.
2. Yumağa giden ipi sağ şişin ucuna saat yönünün tersine (arkadan öne) dola.
3. Sağ şişin ucunu, doladığın iple birlikte ilmeğin içinden öne doğru çek. Sağ şişte yeni bir ilmek oluştu.
4. Eski ilmeği sol şişten düşür.

Sıra bitince sol şiş boşalır, bütün ilmekler sağdadır. Şişleri el değiştir, yeni sıraya başla.

Ters ilmek

Ters ilmek düz ilmeğin tersidir; ön yüzde yatay tümsekler bırakır. Tek fark ipin konumu ve giriş yönü:

1. İpi işin önüne al.
2. Sağ şişi sol şişteki ilk ilmeğe arkadan öne, sağdan sola sok. Sağ şiş önde durur.
3. İpi sağ şişin ucuna saat yönünün tersine dola.
4. Doladığın ipi ilmeğin içinden arkaya doğru çek, eski ilmeği sol şişten düşür.

İlk gün yalnızca düz ilmek çalış. Ters ilmeği boyunluk bittikten sonra öğrenmen yeterli; haroşa için gerekmez.

Haroşa mı jarse mi?

Haroşa: tüm sıralar düz, kıvrılmaz

Her sırayı düz örersin, iş iki yüzden aynı görünür. Düz ve ters sıralar dönüşümlü olduğu için (arkadan bakınca ters) kumaştaki çekme kuvvetleri birbirini dengeler ve haroşa düz durur. İlk proje için en iyi doku bu: tek ilmek, kenar işi yok, kıvrılma yok. Haroşada 10 cm boy yaklaşık 2 sıra/cm eder; sıra saymak yerine boy ölçebilirsin.

Jarse: düz ve ters, kıvrılır

Ön yüz düz, arka yüz ters örülür; en bilinen "kazak dokusu". Bütün ilmekler aynı yöne baktığı için kumaş kendi içine döner: üst ve alt kenarlar öne, yan kenarlar arkaya kıvrılır. Bu yüzden jarse atkı kıvrılıp boru olur. Jarse kullanacaksan kenarlara 3–4 ilmek haroşa ya da lastik koyarsın, ya da bere gibi zaten yuvarlak kapanan bir iş seçersin.

Lastik 1×1 ve 2×2

Aynı sırada düz ve ters ilmek sırayla: 1 düz, 1 ters (1×1) ya da 2 düz, 2 ters (2×2). Dikey çizgiler oluşur, kumaş enine esner ve kıvrılmaz. Bere kenarı, bilek ve atkı için standart. Dikkat: bir sonraki sırada düz görünen ilmeğin üstüne düz, ters görünenin üstüne ters örülür; ters ilmek öğrendikten sonra ikinci proje olarak 2×2 lastik atkı iyi bir adım.

Kapatma (basit kapatma) ve ucu gizleme

İş bitince ilmekler şişten düşmesin diye kapatılır:

1. İlk 2 ilmeği düz ör. Sağ şişte 2 ilmek var.
2. Sol şişin ucuyla sağ şişteki ilk (sağdan ikinci) ilmeği kaldır, ikinci ilmeğin üstünden geçirip düşür. Sağ şişte 1 ilmek kaldı.
3. Bir ilmek daha düz ör, sağ şişte yine 2 ilmek; 2. adımı tekrarla.
4. Sol şiş boşalınca ipi 15 cm bırakıp kes, son ilmeğin içinden geçir, çek.

Kapatma sırasını gevşek yap; sıkı kapatılan kenar büzülür. Gerekirse kapatmayı bir boy kalın şişle yap. Ucu yün iğnesiyle arka yüzde 4–5 ilmeğin içinden bir yöne, sonra 2–3 ilmek geri yönde geçirip kes.

İlk proje: haroşa boyunluk (20 ilmek, 60 cm)

• Malzeme: 6 mm şiş, 100 g orta kalın ya da kalın akrilik-yün karışımı.
• 20 ilmek at (kuyruk yaklaşık 50 cm).
• Her sırayı düz ör. Her 10 sırada bir ilmek say: hep 20 olmalı.
• Boy 55–60 cm olunca (yaklaşık 110–120 sıra) gevşek kapat.
• İki kısa kenarı üst üste getir, yün iğnesiyle 15 cm'lik kuyrukla dik. Boyunluk hazır.
• Daha uzun atkı istersen aynı mantıkla 25 ilmek ve 150 cm; atkı ölçüleri için atkı ve boyunluk nasıl örülür yazısına, bir sonraki proje olan bere için bere nasıl örülür yazısına bak.

"Kaçıncı sıradaydım" sorusu şişte tığdan da sık sorulur; El İşi Dünyası uygulamasındaki Atölyem sıra sayacını kullan, zamanlayıcısı uygulamayı kapatınca da saymaya devam ettiği için ilk boyunluğunun kaç dakika sürdüğünü görürsün. Bitince fotoğrafla, paylaş; topluluğun ördüğü atkı ve boyunluklara ve diğer örgü modellerine bakıp ikinci projeni seçersin.

Sık hatalar: ilmek kaçırma, fazla ilmek, gevşek kenar

• İlmek kaçtı (şişten düştü ve aşağı doğru açıldı): panik yok. Hemen kaçan halkaya kilitli işaretleyici tak ki daha fazla açılmasın. Sırayı o noktaya kadar ör. Tığı ön yüzden kaçan halkanın içine sok, hemen üstündeki yatay ipi (merdiven) yakalayıp halkanın içinden çek. Üstteki merdivenleri sırayla, hiçbirini atlamadan aynı şekilde çek. Son halkayı sol şişe, diğer ilmeklerle aynı yönde tak. Haroşada bir sıra önden, bir sıra arkadan çekmen gerekir; işi çevir.
• İlmek sayısı arttı: sıra başında ipi şişin üstünden arkaya attığında ilk ilmek ikiye görünür ve ikisine de örmüş olursun. Çözüm: sıraya başlarken ipin ilk ilmeğin altından geldiğini kontrol et. Fazla ilmeği fark ettiğin sırada iki ilmeği birlikte örerek (düz ilmekte iki ilmeğe birden gir) yok et.
• İlmek sayısı azaldı: iki ilmeği birlikte örmüşsün ya da bir ilmek kaçmış. Aşağıya bak; kaçan ilmek varsa yukarıdaki gibi kurtar, yoksa bir sonraki sırada bir ilmekten iki ilmek çıkar (ilmeği önce önden, düşürmeden sonra arkadan ör).
• Kenar gevşek, ilk ilmek sarkıyor: her sıranın ilk ilmeğini örerken ipi biraz daha çek ve ikinci ilmeği sıkıca ör. Ya da her sıranın ilk ilmeğini örmeden sağ şişe geçir (kaydır); kenar zincir gibi düzgün olur.
• Çok sıkı örüyorsun, şiş girmiyor: ilmeği şişin ucunda değil, kalın gövdesinde oluştur; ipi işaret parmağından gevşek bırak.